Η νόμιμη μοίρα είναι το τμήμα της περιουσίας που ο διαθέτης δεν μπορεί να αφαιρέσει με διαθήκη από ορισμένους στενούς συγγενείς. Οι συγγενείς αυτοί ονομάζονται μεριδούχοι. Το υπόλοιπο τμήμα, που μπορείτε να διαθέσετε ελεύθερα, λέγεται διαθέσιμη μοίρα. Ο θεσμός ρυθμίζεται στα άρθρα 1825 επ. του Αστικού Κώδικα.
Ποιοι είναι μεριδούχοι
Το άρθρο 1825 ΑΚ αναγνωρίζει ως μεριδούχους τα πρόσωπα που θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι:
- Οι κατιόντες (παιδιά, και με διαδοχή κατά ρίζες τα εγγόνια αν το παιδί δεν ζει).
- Ο σύζυγος που επιζεί, ή ο σύντροφος συμφώνου συμβίωσης.
- Οι γονείς του κληρονομουμένου, μόνο εφόσον δεν υπάρχουν κατιόντες.
Δεν είναι μεριδούχοι: τα αδέλφια, οι παππούδες, τα ανίψια, οι πιο μακρινοί συγγενείς. Αυτοί μπορούν να αποκλειστούν εντελώς με διαθήκη.
Το ποσοστό της νόμιμης μοίρας
Η νόμιμη μοίρα είναι πάντα το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας. Επομένως, για να υπολογίσετε τη νόμιμη μοίρα κάθε προσώπου, βρίσκετε πρώτα τι θα έπαιρνε χωρίς διαθήκη και το διαιρείτε στο μισό.
| Οικογενειακή κατάσταση | Εξ αδιαθέτου μερίδα | Νόμιμη μοίρα (το μισό) |
|---|---|---|
| Σύζυγος + 1 τέκνο | Τέκνο 3/4, σύζυγος 1/4 | Τέκνο 3/8, σύζυγος 1/8 |
| Σύζυγος + 2 τέκνα | Κάθε τέκνο 3/8, σύζυγος 1/4 | Κάθε τέκνο 3/16, σύζυγος 1/8 |
| Σύζυγος χωρίς τέκνα, με γονείς διαθέτη | Σύζυγος 1/2, γονείς 1/2 | Σύζυγος 1/4, γονείς 1/4 |
| 1 τέκνο, άγαμος διαθέτης | Τέκνο 1/1 | Τέκνο 1/2 |
Παράδειγμα υπολογισμού
Για να δείτε αμέσως ένα ενδεικτικό ποσό, χρησιμοποιήστε τον υπολογιστή νόμιμης μοίρας, που λαμβάνει υπόψη την εξ αδιαθέτου μερίδα και την οικογενειακή σας κατάσταση.
- Εξ αδιαθέτου: σύζυγος 1/4 (100.000), κάθε τέκνο 3/8 (150.000 το καθένα).
- Νόμιμη μοίρα συζύγου: 1/8 = 50.000 ευρώ.
- Νόμιμη μοίρα κάθε τέκνου: 3/16 = 75.000 ευρώ.
- Συνολικά δεσμευμένη νόμιμη μοίρα: 50.000 + 75.000 + 75.000 = 200.000 ευρώ.
- Διαθέσιμη μοίρα: τα υπόλοιπα 200.000 ευρώ, που τα διαθέτετε ελεύθερα.
Βάση υπολογισμού
Για τον υπολογισμό λαμβάνεται η κατάσταση και η αξία της κληρονομίας κατά τον χρόνο του θανάτου (άρθρο 1831 ΑΚ). Στην αξία αυτή προστίθενται, υπολογιστικά, ορισμένες παροχές που έγιναν εν ζωή (όπως δωρεές προς μεριδούχους), ώστε ο μεριδούχος να μην στερηθεί τη μοίρα του με δωρεές που έγιναν πριν τον θάνατο.
Πώς προστατεύεται η νόμιμη μοίρα
Η νόμιμη μοίρα ισχύει ανεξάρτητα από τη θέληση του διαθέτη. Αν η διαθήκη ή δωρεές θίγουν τη μοίρα του μεριδούχου, αυτός διαθέτει:
- Μέμψη άστοργης δωρεάς: αγωγή για την περικοπή δωρεών εν ζωή που μειώνουν παράνομα τη μοίρα (άρθρα 1835 επ. ΑΚ).
- Αγωγή περί κλήρου: για τη διεκδίκηση της κληρονομικής του θέσης.
- Αυτοδίκαιη κληρονομική θέση: ο μεριδούχος καθίσταται κληρονόμος κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του, ακόμη και αν η διαθήκη τον αγνοεί.
Οι αξιώσεις αυτές υπόκεινται σε προθεσμίες παραγραφής. Συνιστάται η έγκαιρη συμβουλή δικηγόρου μόλις γίνει γνωστή η διαθήκη.
Αποκλήρωση
Ο διαθέτης μπορεί να αποκληρώσει έναν μεριδούχο, να τον στερήσει δηλαδή ακόμη και από τη νόμιμη μοίρα, μόνο για τους περιοριστικά οριζόμενους λόγους των άρθρων 1839 επ. ΑΚ (π.χ. απόπειρα κατά της ζωής του διαθέτη, βαριά προσβολή, κακή διαγωγή). Η αποκλήρωση πρέπει να αναφέρεται ρητά στη διαθήκη με μνεία του συγκεκριμένου λόγου, τον οποίο οφείλουν να αποδείξουν οι κληρονόμοι αν αμφισβητηθεί.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορώ να αποκληρώσω ένα παιδί μου;
Όχι, παρά μόνο για τους νόμιμους λόγους αποκλήρωσης (άρθρα 1839 επ. ΑΚ). Η απλή διαφωνία ή η διακοπή σχέσεων δεν αρκεί. Η μοίρα παραμένει ακόμη και σε πλήρη ρήξη.
Πόση είναι η μοίρα του συζύγου;
Με κατιόντες, ο σύζυγος έχει νόμιμη μοίρα 1/8 της κληρονομίας. Χωρίς κατιόντες, αλλά με γονείς ή αδέλφια του διαθέτη, η νόμιμη μοίρα του είναι 1/4.
Ο σύντροφος συμφώνου συμβίωσης έχει νόμιμη μοίρα;
Ναι. Ο σύντροφος συμφώνου συμβίωσης (ν. 4356/2015) έχει κληρονομικά δικαιώματα και νόμιμη μοίρα αντίστοιχα με του συζύγου, εκτός αν το σύμφωνο προβλέπει διαφορετικά.
Τα εγγόνια μου είναι μεριδούχοι;
Ναι, με διαδοχή κατά ρίζες, όταν το παιδί τους (δικό σας τέκνο) δεν ζει κατά τον θάνατό σας. Παίρνουν τη θέση και τη μοίρα του γονέα τους.
Ζω στο εξωτερικό, ισχύει η ελληνική νόμιμη μοίρα;
Εξαρτάται. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 εφαρμόζει το δίκαιο της συνήθους διαμονής κατά τον θάνατο, αλλά μπορείτε να επιλέξετε το ελληνικό δίκαιο στη διαθήκη.
Επόμενα βήματα
Για να δείτε τι θα συμβεί χωρίς διαθήκη, διαβάστε την εξ αδιαθέτου διαδοχή. Για να συντάξετε διαθήκη που σέβεται τη νόμιμη μοίρα, δείτε τα υποδείγματα και τον οδηγό για την ιδιόγραφη διαθήκη. Επίσημο κείμενο του άρθρου 1825: Αστικός Κώδικας.