Όταν κάποιος πεθαίνει χωρίς διαθήκη, ή η διαθήκη του είναι άκυρη, ο νόμος μοιράζει την περιουσία κατά τη σειρά που ορίζουν τα άρθρα 1813 επ. του Αστικού Κώδικα. Αυτή είναι η εξ αδιαθέτου διαδοχή. Ο επιμερισμός δεν ακολουθεί τη βούληση του θανόντος αλλά ένα αυτόματο νόμιμο σύστημα τάξεων κληρονόμων.
Οι τάξεις κληρονόμων
Πρώτη τάξη: κατιόντες (άρθρο 1813 ΑΚ)
Καλούνται τα τέκνα του κληρονομουμένου κατά ίσα μέρη. Ο πλησιέστερος αποκλείει τον απώτερο της ίδιας ρίζας. Στη θέση τέκνου που δεν ζει υπεισέρχονται οι κατιόντες του (διαδοχή κατά ρίζες): τα εγγόνια παίρνουν τη μερίδα του γονέα τους. Η πρώτη τάξη αποκλείει όλες τις επόμενες.
Δεύτερη τάξη: γονείς, αδέλφια (άρθρο 1814 ΑΚ)
Ελλείψει κατιόντων, καλούνται μαζί οι γονείς του κληρονομουμένου, τα αδέλφια του, καθώς και τα τέκνα και εγγόνια αδελφών που έχουν προαποβιώσει. Οι ετεροθαλείς αδελφοί παίρνουν το μισό της μερίδας των αμφιθαλών (άρθρο 1815 ΑΚ).
Τρίτη τάξη: παππούδες και γιαγιάδες (άρθρο 1816 ΑΚ)
Ελλείψει δεύτερης τάξης, καλούνται οι παππούδες και οι γιαγιάδες, και οι κατιόντες τους κατά ρίζες.
Τέταρτη τάξη: λοιποί ανιόντες (άρθρο 1817 ΑΚ)
Καλούνται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες, κατά κεφαλήν.
Πέμπτη τάξη: ο σύζυγος (άρθρο 1821 ΑΚ)
Ελλείψει συγγενών των τεσσάρων πρώτων τάξεων, ο σύζυγος που επιζεί κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία.
Η θέση του συζύγου
Ο σύζυγος δεν ανήκει αποκλειστικά σε μία τάξη: συντρέχει με τις άλλες τάξεις και παράλληλα αποτελεί ο ίδιος ξεχωριστή (πέμπτη) τάξη. Συγκεκριμένα (άρθρο 1820 ΑΚ):
- Όταν συντρέχει με κατιόντες (πρώτη τάξη), παίρνει το 1/4 της κληρονομίας.
- Όταν συντρέχει με τις τάξεις δεύτερη έως τέταρτη (γονείς, αδέλφια, παππούδες), παίρνει το 1/2.
- Όταν δεν υπάρχει κανείς συγγενής αυτών των τάξεων, παίρνει ολόκληρη την κληρονομία.
Επιπλέον, ο σύζυγος παίρνει ως εξαίρετο τα έπιπλα, σκεύη και λοιπά οικιακά αντικείμενα που χρησιμοποιούσε με τον θανόντα (άρθρο 1820 εδ. β ΑΚ). Ο σύντροφος συμφώνου συμβίωσης έχει αντίστοιχα δικαιώματα.
Συνοπτικός πίνακας
| Οικογενειακή κατάσταση | Ποιος κληρονομεί |
|---|---|
| Έγγαμος με τέκνα | Τέκνα 3/4 κατά ίσα μέρη + σύζυγος 1/4 |
| Έγγαμος χωρίς τέκνα, με γονείς/αδέλφια | Σύζυγος 1/2 + γονείς/αδέλφια 1/2 |
| Έγγαμος χωρίς τέκνα και χωρίς β-δ τάξη | Σύζυγος ολόκληρη η κληρονομία |
| Άγαμος με τέκνα | Τέκνα κατά ίσα μέρη |
| Άγαμος χωρίς τέκνα, με γονείς | Γονείς (και αδέλφια) κατά τον νόμο |
| Κανείς συγγενής ούτε σύζυγος | Το Δημόσιο (άρθρο 1824 ΑΚ) |
Πρακτικά παραδείγματα
Τι ΔΕΝ επιτρέπει η εξ αδιαθέτου διαδοχή
- Δεν επιτρέπει άνιση διανομή μεταξύ των τέκνων: όλα παίρνουν ίσα μέρη.
- Δεν επιτρέπει κληροδοσίες σε φίλους ή σε φιλανθρωπικούς φορείς.
- Δεν επιτρέπει ορισμό εκτελεστή της διαθήκης.
- Δεν επιτρέπει ειδικές διατάξεις για την οικογενειακή κατοικία ή την επιχείρηση.
Αποδοχή ή αποποίηση της κληρονομίας
Ο κληρονόμος μπορεί να αποδεχθεί ή να αποποιηθεί την κληρονομία εντός τεσσάρων μηνών από τότε που έμαθε την επαγωγή και τον λόγο της (άρθρο 1847 ΑΚ). Η αποποίηση γίνεται με δήλωση στο ειρηνοδικείο. Αν η κληρονομία έχει περισσότερα χρέη από ενεργητικό, ο κληρονόμος μπορεί να την αποδεχθεί με το ευεργέτημα της απογραφής, ώστε να ευθύνεται μόνο μέχρι το ενεργητικό.
Συχνές ερωτήσεις
Ο σύζυγός μου παίρνει τα πάντα αν δεν έχουμε παιδιά;
Μόνο αν δεν ζουν ούτε γονείς, αδέλφια, παππούδες ή λοιποί ανιόντες του διαθέτη. Όσο υπάρχουν συγγενείς δεύτερης έως τέταρτης τάξης, ο σύζυγος μοιράζεται μαζί τους και παίρνει το 1/2.
Ο σύντροφος συμφώνου συμβίωσης κληρονομεί χωρίς διαθήκη;
Ναι. Ο ν. 4356/2015 του δίνει εξ αδιαθέτου κληρονομικό δικαίωμα αντίστοιχο με του συζύγου.
Πώς αποφεύγω να πάει η περιουσία στο Δημόσιο;
Συντάξτε διαθήκη. Αν δεν έχετε συγγενείς των τεσσάρων τάξεων ούτε σύζυγο, χωρίς διαθήκη η κληρονομία πάει στο Δημόσιο (άρθρο 1824 ΑΚ). Με διαθήκη μπορείτε να την αφήσετε σε όποιον θέλετε.
Αν η κληρονομία έχει χρέη;
Μπορείτε να αποποιηθείτε εντός τεσσάρων μηνών ή να αποδεχθείτε με το ευεργέτημα της απογραφής. Η απλή αποδοχή σας καθιστά υπεύθυνο για τα χρέη και με τη δική σας περιουσία.
Επόμενα βήματα
Αν διαβάζετε αυτό χωρίς να έχετε διαθήκη, το πιο σώφρον είναι να συντάξετε μία σύντομα. Δείτε πώς να γράψετε διαθήκη και τα υποδείγματα. Για να καταλάβετε τι θα κρατούσε ο νόμος, διαβάστε τη νόμιμη μοίρα. Για τη μορφή, δείτε την ιδιόγραφη διαθήκη. Επίσημο κείμενο: Αστικός Κώδικας.